Rioleringsprogramma 2026–2030

De raad van gemeente Vijfheerenlanden,

gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 24 maart 2026;

Besluit:

1. Het Rioleringsprogramma 2026–2030 definitief vast te stellen.

Hoofdstuk

1:

Inleiding

Introductie

Net als alle gemeenten in Nederland, heeft de gemeente Vijfheerenlanden verschillende waterzorgplichten. Dit Rioleringsprogramma omschrijft wat de gemeente doet om aan deze zorgplichten te voldoen.

Nieuwe kaders door Omgevingswet

Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet ingevoerd. Deze verandering heeft invloed op de manier waarop een gemeente haar beleids- en uitvoeringskeuzes binnen het water- en rioolbeheer vastlegt. Dit is het eerste Rioleringsprogramma van de gemeente Vijfheerenlanden dat is opgesteld binnen de nieuwe kaders van de Omgevingswet.

Meer dan voorheen gericht op uitvoering

Vergeleken met het ‘Gemeentelijk Rioleringsplan Vijfheerenlanden 2021–2025’, is dit Programma Riolering meer gericht op de uitvoering. De meer beleidsmatige kanten van het water- en rioolbeheer zijn vastgelegd in de gemeentelijke Omgevingsvisie.

Drie waterzorgplichten

De gemeente moet voldoen aan drie waterzorgplichten. Dit staat beschreven in de Omgevingswet. De waterzorgplichten zijn:

1. Afvalwater

   Het doelmatig inzamelen en transporteren van stedelijk a fvalwater (huishoudelijk en bedrijfsafvalwater, eventueel gemengd met regenwater of grondwater) dat afkomstig is van percelen binnen de gemeente.

2. Hemelwater

   Het doelmatig inzamelen en verwerken van afvloeiend hemelwater.

3. Grondwater

   Het nemen van effectieve maatregelen in openbare gebieden en op die manier structurele problemen door een te hoge of te lage grondwaterstand voorkomen of beperken, zodat de grond geschikt blijft voor het beoogde gebruik.

Rioolheffing

De kosten die de gemeente hiervoor maakt, betaalt de gemeente uit de opbrengsten van de rioolheffing.

=== Informatieblok (begin) ===

De gemeente beheert*:

• 392 km vrijvervalriool

• 204 km persriolering

• 17 km drainage

• 1090 minigemalen

• 82 rioolgemalen

• 2 vacuumgemalen

• 20 bijzondere mechanische voorzieningen

• 23.000 kolken

• 117 peilbuizen

• 56 km te baggeren watergangen

• 43 km beschoeiingen

*In bijlagen 1, 2 en 3 zijn overzichten van het rioolsysteem en de riooloverstorten opgenomen.

=== Informatieblok (einde) ===

Hoofdstuk

2:

Evaluatie

Samenwerken en aandacht voor klimaatadaptatie

De afgelopen periode van 2020 tot nu, stond in het teken van het samenvoegen van het rioolbeheer van de drie voormalige gemeenten tot een goed werkend geheel, passend bij de gemeente Vijfheerenlanden. Daarnaast is er veel aandacht geweest voor het inpassen van klimaatadaptatie in de dagelijkse gewoonten binnen het rioolbeheer.

Inmiddels is het samenvoegen van het rioolbeheer van de voormalige gemeenten afgerond en is klimaatadaptatie een standaard onderdeel binnen het rioolbeheer. Hiermee is ruimte ontstaan voor nieuwe doelen.

=== Voorbeeld uit de praktijk (begin) ===

• Samenvoegen van rioolgegevens

  In het verleden gebruikte iedere gemeente binnen het gebied Vijfheerenlanden een ander softwareprogramma voor het opslaan van de rioolgegevens, zoals het soort materiaal, de diameter en de plaats van de buizen. Ook werden soms verschillende namen gebruikt voor dezelfde objecten. Dit had als nadeel dat na de oprichting van Vijfheerenlanden, de werkwijzen onderling soms nog niet goed genoeg op elkaar aansloten.

  Inmiddels staan alle rioolgegevens in één programma. Ook gebruikt Vijfheerenlanden nu voor alle objecten de benamingen op basis van de standaard GWSW, waardoor er minder kans is op verwarring. Deze meer gelijke manier van werken zorgt ervoor dat er nu sneller en efficiënter gewerkt wordt. Hierdoor kan de gemeente betere planningen maken en kosten beter voorspellen.

• Gezamenlijke strategie en planning

  In het verleden had iedere gemeente binnen het gebied Vijfheerenlanden een eigen plan voor rioolbeheer. Hierin stond bijvoorbeeld hoe vaak er onderhoud werd uitgevoerd of wanneer putten werden schoongemaakt. Toen Vijfheerenlanden één gemeente werd, bleek dat deze plannen op sommige punten van elkaar verschilden. Zo koos de ene gemeente vaker voor repareren, terwijl een andere gemeente sneller koos voor renovatie of vervanging.

  Inmiddels is er één gezamenlijke werkwijze, visie en – met dit document – ook één Rioleringsprogramma. Nu wordt overal in Vijfheerenlanden hetzelfde onderhoudsniveau gehanteerd en is de kennis gebundeld. Dit zorgt voor efficiënter en gelijkwaardig beheer van de riolen.

=== Voorbeeld uit de praktijk (einde) ===

Hoofdstuk

3:

Strategie

In het water- en rioolbeheer werkt de gemeente vaak met systemen die al eeuwen bestaan en die meerdere keren zijn aangepast, uitgebreid of vernieuwd. Dit maakt de gemeente afhankelijk van keuzes uit het verleden. Het benadrukt ook dat de beslissingen van vandaag nog eeuwenlang invloed kunnen hebben op toekomstige generaties.

Deze langetermijnvisie ligt aan de basis van de strategie rond het water- en rioolbeheer binnen Vijfheerenlanden. Gecombineerd met de nodige nuchterheid, eenvoud en aandacht voor samenwerking zorgt dit voor duurzame, verstandige beslissingen.

=== Voorbeeld (begin) ===

Strategie bij vervanging riolen

De meeste riolen zijn aangelegd tijdens de bouw van woningen en nieuwe wijken. Hierdoor kan het ene riool ouder of jonger zijn dan het andere riool in hetzelfde gebied. Een riool heeft een levensduur van ongeveer 60 jaar, terwijl mechanische en elektrische onderdelen ongeveer 15 jaar meegaan. Gedurende deze periode is regelmatig onderhoud en renovatie nodig.

Wanneer een riool na 60 jaar toe is aan vervanging, kiest de gemeente er vaak voor om het hele systeem in één keer te vervangen, zelfs als sommige delen jonger zijn. Dit is belangrijk, omdat de capaciteit van een riool bepaald wordt door het zwakste of smalste deel van het systeem. Door het vervangen van complete systemen voorkomt de gemeente overbelasting van oudere delen en de problemen die dit met zich kan meebrengen.

De gemeente denkt vooraf goed na over de vervanging van riolen. Het vervangen van riolen is namelijk duur en zorgt voor veel overlast bij omwonenden en bedrijven. Daarom is een goede strategie nodig, waarbij de gemeente op tijd, precies genoeg vervangt.

=== Voorbeeld (einde) ===

=== Voorbeeld uit de praktijk (begin) ===

Strategie rond afkoppelen van het riool

Vroeger werd al het water in Vijfheerenlanden via één buis afgevoerd. Inmiddels zijn er op steeds meer plekken binnen de gemeente twee buizen: één voor vuil water en één voor regenwater. Het overgaan naar twee buizen heet ‘afkoppelen’. Het regenwater wordt dan niet meer via het riool afgevoerd, maar via een andere buis rechtstreeks naar de bodem, sloten en vijvers geleid.

Afkoppelen verlaagt de druk op het riool en vermindert wateroverlast tijdens zware regenbuien. Dit maakt de gemeente beter bestand tegen extremer weer en is daarmee een belangrijk onderdeel van klimaatadaptatie.

Toch heeft het afkoppelen ook nadelen. Zo kan er meer vuil in het oppervlaktewater terechtkomen, omdat het regenwater niet meer wordt gezuiverd. Daarnaast is er een groter risico op verkeerde aansluitingen. Dit kan problemen in het systeem veroorzaken, met vervuiling van het oppervlaktewater tot gevolg. Verder zorgt afkoppelen ervoor dat er meer rioolstelsels ontstaan, wat zorgt voor extra onderhoud.

Het afkoppelen vraagt daarom om een goed doordachte aanpak en nauw overleg met andere disciplines binnen de gemeente, bijvoorbeeld over groenbeheer, wegen en sloten. Omdat de werkzaamheden van de disciplines elkaar raken, zijn goed samenwerken en een geïntegreerde aanpak extra belangrijk.

=== Voorbeeld uit de praktijk (einde) ===

Hoofdstuk

4:

Doelen

Doelen rond water- en rioolbeheer

Vijfheerenlanden wil in de periode 2026–2030 op meerdere vlakken en vanuit verschillende invalshoeken werken aan haar waterzorgplichten, namelijk:

• Zorgen voor inwoners en ondernemers

  De gemeente is verantwoordelijk voor goed water- en rioolbeheer. Inwoners en ondernemers in Vijfheerenlanden betalen hiervoor via de rioolheffing. Het is belangrijk dat de gemeente deze taken goed uitvoert, zodat iedereen kan vertrouwen op goed werkende systemen en geen overlast ervaart.

  Daarom reageert de gemeente snel en correct op meldingen van inwoners en ondernemers. Bijvoorbeeld bij dringende vragen en problemen, zoals een verstopt riool, grondwater in de kruipruimte, of wanneer water een woning binnen dreigt te stromen. Dit soort problemen hebben vaak veel impact op mensen. Snel en goed reageren op dit soort meldingen is daarom extra belangrijk.

  Daarnaast zorgt de gemeente ervoor dat overlast in de toekomst waar mogelijk wordt voorkomen. Dit houdt ook in dat de gemeente op zo’n manier communiceert dat inwoners en ondernemers weten wat ze zelf kunnen doen voor het behoud van de systemen en wat ze van de gemeente kunnen verwachten.

=== Achtergrondinformatie (begin) ===

Goede afvoer van regenwater

Het oppervlaktewatersysteem in de gemeente is al eeuwen belangrijk voor de afvoer van hemelwater, zoals bijvoorbeeld regenwater. Daarom hoort het onderhoud ook bij de taken die vallen onder de gemeentelijke waterzorgplicht.

De kosten die de gemeente maakt voor het baggeren, onderhouden van beschoeiingen en het onderhoud van het oppervlaktewatersysteem betaalt de gemeente uit de rioolheffing.

=== Achtergrondinformatie (einde) ===

• Meer inzicht krijgen & kennis vastleggen

  De gemeente moet voldoende inzicht hebben in haar systemen en de werking ervan. Dit is nodig ter voorkoming van overlast en voor het nemen van verstandige beslissingen. In de praktijk is dit soms moeilijk. Dit heeft een aantal redenen:

  • Grote delen van het rioolstelsel en bijzondere voorzieningen die horen bij het water- en rioolbeheer zijn lang geleden aangelegd.

  • Het grootste deel van de systemen en materialen ligt onder de grond

  • Van niet alle systemen zijn goede tekeningen gemaakt en de tekeningen die er waren, zijn niet allemaal bewaard gebleven. Bovendien zijn sommige rioolleidingen aangepast zonder dat dit op de tekeningen is bijgewerkt, waardoor de tekeningen nu niet meer kloppen.

  • Het is daarbij niet altijd meteen duidelijk of iets van de gemeente is, of van een andere partij.

  • Tot slot worden sommige systemen nu heel anders gebruikt dan toen ze werden aangelegd. Bijvoorbeeld omdat er inmiddels huizen zijn gebouwd, verharding is aangelegd, sloten zijn verdwenen, of sloten zijn toegevoegd.

• Kennis en inzicht komt niet vanzelf. Dit alles maakt dat het belangrijk is dat de gemeente steeds blijft inspecteren, onderzoeken, ontdekken, vastleggen en communiceren.

• Nauw blijven samenwerken met Waterschap Rivierenland

  Waterschap Rivierenland speelt een bijzondere rol bij het water- en rioolbeheer in de gemeente Vijfheerenlanden. Het waterschap beheert namelijk de dijken, de rioolwaterzuiveringsinstallatie, het oppervlaktewatersysteem, en een groot deel van de watergangen in het buitengebied tussen de kernen.

  Dit betekent dat de verantwoordelijkheden en de taken van de gemeente en het Waterschap rond het water- en rioolbeheer in Vijfheerenlanden, elkaar raken. Daarom is goede samenwerking nodig. De gemeente en het waterschap overleggen om die reden zowel over de te nemen beslissingen, als over de uitvoering van het werk. Daarvoor hebben medewerkers van beide organisaties maandelijks een afstemmingsoverleg, waarin ze alle relevante ontwikkelingen en dossiers bespreken.

• Doelen rond water- en rioolbeheer (vervolg)

  Om ervoor te zorgen dat alle systemen goed blijven werken is het belangrijk dat de gemeente continu delen van systemen vervangt, renoveert, onderhoudt en verbetert. De gemeente wacht bijvoorbeeld niet af tot rioolreinigingsbuizen of pompen aan het einde van hun levensduur kapotgaan, maar inspecteert en vervangt deze op tijd. Zo voorkomt de gemeente grotere problemen met mogelijk veel impact en oncontroleerbare kosten.

  Preventief onderhoud komt met de nodige kosten en de gemeente kan niet voorkomen dat omwonenden en aangrenzende bedrijven soms (veel) last hebben van de nodige werkzaamheden. Daarom is het belangrijk dat de gemeente goed en op tijd nadenkt over hoe het werk zo snel en handig mogelijk uitgevoerd kan worden. Bijvoorbeeld door werkzaamheden met de wijkbeheer te combineren. Op die manier is er minder overlast en maakt de gemeente geen onnodige kosten. Dit noemt de gemeente een geïntegreerde projectaanpak.

• Blijven adviseren, communiceren en reguleren

  De systemen voor het water- en rioolbeheer in de gemeente hebben bescherming nodig, zodat ze goed blijven werken. Dat doet de gemeente – naast het op tijd onderhouden en vervangen van de systemen – ook door adviseren, communiceren en reguleren:

• Adviseren

  De gemeente adviseert in beleidsvorming, ruimtelijke processen en vergunningsprocessen. Hiervoor moeten de medewerkers de juiste kennis hebben en is goede onderlinge samenwerking nodig. Dit voorkomt onnodig werk en onnodige kosten.

• Communiceren

  Goede en zorgvuldige communicatie zorgt ervoor dat inwoners en ondernemers weten hoe ze verstandig kunnen omgaan met de gemeentelijke systemen. Hierdoor weet men wat er wel en niet kan, en wat te doen bij problemen.

• Reguleren

  In het Omgevingsplan staan de belangrijkste regels en afspraken over de omgang met de systemen voor het water- en rioolbeheer in de gemeente. Het plan geeft duidelijkheid over wat wel of juist niet mag en onder welke voorwaarden.

Deze regels gaan over zaken als:

• Het beheer van de riolering

• Het lozen van (vloeistoffen)

• Het aansluiten op openbare riolering

=== Voorbeeld uit de praktijk (begin) ===

Meedenken en informeren over aansluitingen bij nieuwe projecten

Bij uitbreidingsplannen denkt de gemeente al vroeg in het proces mee met projectontwikkelaars. De manier van aansluiten op het gemeenteriool is namelijk niet overal hetzelfde. De locatie en hoe het riool gebruikt gaat worden, bepalen onder andere wat voor aansluiting nodig is. Dit heeft ook invloed op de kosten die de projectontwikkelaar hiervoor moet maken.

Door tijdig meedenken kan de gemeente al vroeg in het proces waarschuwen voor mogelijk hoge aansluitkosten. Dit is handig voor projectontwikkelaars, omdat zij dan rekening kunnen houden met de kosten en indien nodig hun plannen kunnen aanpassen.

Informeren over het gebruik van het riool

Het gebruik van het riool heeft invloed op de werking ervan. Het riool heeft goed beheer nodig. Daarom heeft de gemeente regels opgesteld waar iedereen zich aan moet houden.

Zo mag er bijvoorbeeld geen toiletpapier door het riool worden gespoeld, omdat dit verstoppingen kan veroorzaken. Bij bedrijven wordt dit zelfs regelmatig gecontroleerd door de ODRU (Omgevingsdienst Regio Utrecht).

Daarnaast is het risico van chemische lozingen groter. Hierbij kunnen chemische stoffen, gassen en zuren de rioolbuizen langzaam aantasten. Om dit te voorkomen, zijn er strenge regels opgesteld die beschrijven welke stoffen bedrijven mogen lozen.

=== Voorbeeld uit de praktijk (einde) ===

Hoofdstuk

5:

Financiën

Het water- en rioolbeheer in Vijfheerenlanden kost de gemeente geld. Gemeentes moeten transparant zijn over waar dit geld vandaan komt en hoe de gemeente het geld uitgeeft. Er zijn een aantal documenten waarin de gemeente haar inkomsten en uitgaven rond waterbeheerstaken verantwoordt, waaronder:

• Begroting, jaarrekening en andere financiële stukken

  Hierin staan (onder andere) de kosten en opbrengsten voor het water- en rioolbeheer binnen de gemeente.

• Het kostendekkingsplan

  Dit plan laat zien welke zaken de gemeente betaalt vanuit de rioolheffing. Het is daarmee een verantwoording voor de hoogte van het bedrag nu en in de toekomst. Het kostendekkingsplan is te vinden in bijlage 3.

Personeel

Op dit moment werkt 10 fte van het gemeentepersoneel aan het gemeentelijk water- en rioolbeheer. Dat is voldoende voor het werk nu en in de nabije toekomst. Wanneer de vervangingsbehoefte in de toekomst stijgt is er wellicht meer personeel nodig.

Het behouden van personeel is een aandachtspunt, zeker omdat het werk complex en divers is en vraagt om veel specifieke kennis en ervaring. Om die reden is het belangrijk dat het verloop in personeel niet te groot is. Immers: hoe meer stabiliteit, hoe beter en (kosten)efficiënter het nodige werk gedaan kan worden.

Waar de gemeente de kennis niet zelf in huis heeft, zoekt ze de samenwerking met externen. Op die manier waarborgt de gemeente de kwaliteit van het gemeentelijk water- en rioolbeheer.

=== Voorbeeld uit de praktijk (begin) ===

De verdeling van het werk rond rioolbeheer

Drie afdelingen binnen de gemeente zorgen voor het beheer en onderhoud van het riool: Beheer Openbare Ruimte (BOR), Wijkteams Uitvoering (WU) en Realisatie Openbare Ruimte (ROR). Samen zorgen zij ervoor dat het rioolsysteem goed blijft werken, zowel op de korte als de lange termijn.

De afdeling Beheer Openbare Ruimte is verantwoordelijk voor het goed functioneren van het rioolsysteem. Deze afdeling schrijft het beleid, adviseert, bewaart alle rioolgegevens op een duidelijke manier en verzorgt de onderhoudsplannen.

Wijkteams Uitvoering zorgt ervoor dat meldingen snel worden opgepakt en opgelost. De medewerkers van deze afdeling voeren kleine werkzaamheden uit, zoals het oplossen van een verstopping op gemeentegrond. Een medewerker van het wijkteam controleert wat er aan de hand is en beslist of het probleem direct kan worden opgelost, of moet worden overgedragen. Is er sprake van een terugkerend probleem, dan draagt de afdeling dit over aan de afdeling Beheer Openbare Ruimte.

Grote vervangings- of renovatieprojecten worden uitgevoerd door de afdeling Realisatie Openbare Ruimte. Deze afdeling zorgt voor het hele proces, van ontwerp tot de oplevering van het project.

• === Voorbeeld uit de praktijk (einde) ===

Aldus besloten door de raad van Vijfheerenlanden

in zijn openbare vergadering van 23 april 2026

de raadsgriffier

K.I. (Krista) Goossens

de voorzitter

S. (Sjors) Fröhlich

Bijlage

1

Overzicht Vrijvervalsysteem

Bijlage

2

Overzicht persleidingen en zuiveringsgebieden

Bijlage

3

Riooloverstorten

Bijlage

4

Kosten doorrekening

Waarom loopt het kostendekkingsplan door tot 2084?

Een riool wordt in 60 jaar afgeschreven. Dat betekent dat alle kosten voor een riool over 60 jaar worden verdeeld. Daarom gaat hetkostendekkingsplan door tot 2084, zodat de gemeente goed zicht heeft op de te verwachten kosten.